O obiekcie
Widoczna z daleka, nietypowa nowoczesna wieża kościelna, przypominająca amerykański drapacz chmur, zakończona baldachimem z betonowym krzyżem łacińskim, stanowi charakterystyczną współczesną dominantę panoramy Opawy i dziś trudno sobie wyobrazić miasto bez niej. Wieża jednak przez lata – od 1945 aż do początku lat 90. – funkcjonowała bez wspomnianego zwieńczenia, ponieważ krzyż został zniszczony podczas walk wojennych w kwietniu 1945 roku. Na wieży mieścił się punkt obserwacyjny Luftwaffe, dlatego też pionowa sylwetka budowli stała się dogodnym celem dla zbliżających się wojsk. Kościół już w czasie wojny był wykorzystywany jako magazyn materiałów wojskowych, później niszczał nieużywany. W latach 1955–1989 służył jako skład materiałów medycznych, dopiero w pierwszej połowie lat 90. XX wieku udało się go ostatecznie ukończyć i w 1993 roku konsekrować. Teren wzdłuż drogi w kierunku Bruntálu i Karniowa (cz. Krnov) był częścią dzielnicy Hradecké předměstí. W 1789 roku teren, na którym później powstał kościół św. Jadwigi, był wykorzystywany jako cmentarz, co odzwierciedlała miejscowa toponimia określająca to miejsce jako Hřbitovní (Am Friedhof), później Starý hřbitov (Alte Friedhof). Cmentarz funkcjonował do 1891 roku, kiedy to utworzono nowy w południowej części Opawy przy ulicy Otická. Po I wojnie światowej zaczęto rozważać budowę nowego kościoła w zachodniej części miasta, który miałby pełnić funkcję zarówno miejsca kultu, jak i pomnika poległych na wojnie, a także być poświęcony patronce Śląska św. Jadwidze. Pomysł budowy świątyni sięga jeszcze lat 90. XIX wieku, kiedy to ksiądz i profesor opawskiej szkoły realnej, ks. Josef Eichler wpadł na pomysł wybudowania w Opawie kościoła poświęconego śląskiej świętej. W tym celu założył fundację i wpłacił 6000 złotych. W kolejnych latach poszukiwano odpowiedniego miejsca na budowę, a w czasie I wojny światowej zrodził się pomysł, aby kościół był też miejscem pamięci o poległych w czasie wojny. W 1928 roku architekt Adolf Müller przygotował jeden z pierwszych projektów, kolejny stworzył Karl Gottwald, ale dopiero po zakupie działki po dawnym cmentarzu koncepcja nabrała realnych kształtów. W grudniu 1931 ogłoszono konkurs, do którego mogli przystąpić architekci pochodzący z ówczesnego czechosłowackiego Śląska. W skład jury weszli burmistrz miasta Ernst Franz, proboszcz Paul Heider, dyrektor Muzeum Ziemi Śląskiej Wilhelm Braun, malarz Adolf Zdrazila, rzeźbiarz Josef Obeth oraz architekci Erich Geldner i Jan Rubý. Rozstrzygnięcie nastąpiło wiosną 1932 roku – pierwszą nagrodę zdobył Leopold Bauer, drugą Oskar Wittek, a trzecią Wilhelm Schönn z Bruntálu. Bauer następnie opracował projekt . Budowę oficjalnie rozpoczęto pod koniec lipca 1932 roku, ale ze względu na trudność zadania ukończono dopiero w połowie 1937 roku. Zdobywca drugiego miejsca Wittek zaprojektował kościół jako archetypiczny monument z lapidarną dwuwieżową fasadą i ekspresjonistycznym układem przestrzennym, natomiast Bauer dążył do ukształtowania świątyni zgodnie z duchem własnej twórczości, łącząc dbałość o warstwę symboliczną z zaakcentowaniem specyficznego ujęcia przestrzennego, konstrukcyjnego i artystycznego. W pierwotnej wersji Bauer zakładał wielką budowlę na planie krzyża łacińskiego z trójosiowym baldachimowym portykiem jako fasadą główną. Później projekt ten zmodyfikował, przekształcając portyk w kaskadową, stopniowaną bryłę wieży, z kwadratową dzwonnicą zwieńczoną baldachimem z krzyżem łacińskim. Projekt świątyni autorstwa Bauera, na planie krzyża łacińskiego, z trzykrotnie stopniowaną,
piramidalną bryłą wieżową głównej fasady, opierał się na połączeniu nowoczesnego układu konstrukcyjnego w postaci żelbetowego szkieletu z średniowieczną zasadą przestrzennej „skrzyni” otwierającej się na otoczenie dużymi oknami. Inspirację stanowiła zarówno architektura średniowieczna, jak i dzieła francuskiego architekta Augusta Perreta, znakomicie wykorzystującego żelbet jako konstrukcyjną i artystyczną podstawę architektonicznych elementów projektów. Bauer zastosował zasadę wieżowej stopniowanej dominanty. Nawiązał tym do swoich wcześniejszych projektów inspirowanych amerykańskimi drapaczami chmur. Dotyczy to przede wszystkim zrealizowanego jedynie w szczątkowej formie projektu Austriackiego Banku Narodowego, w pobliżu centrum Wiednia, gdzie jednak wieżowa dominanta pozostała jedynie na papierze. Podstawowa zasada konstrukcyjna opawskiego kościoła polega na zastosowaniu murowanego żelbetowego szkieletu, wykorzystanego nie tylko ze względów konstrukcyjnych, ale także w celu zrytmizowania elewacji w formę ram utworzonych z systemu lizen/filarów i nadproży. Na nich opierają się gzymsy ozdobione łacińskimi napisami, a dokładniej cytatami z Missa solemnis kompozytora Ludwiga van Beethovena. Tak zrytmizowane ściany są charakterystyczne zarówno dla wieży w fasadzie głównej, jak i dla bocznych oraz tylnych elewacji nawy głównej. Centralna przestrzeń kościoła jest jednonawowa, z poprzecznym transeptem. Nawę główną wieńczy segmentowe żelbetowe sklepienie, natomiast boczne części transeptu i przestrzeń prezbiterium mają stropy płaskie. Rzut prezbiterium, które jest tak szerokie jak nawa kościoła, ma kształt kwadratu. Przejścia między przestrzenią nawy a częściami transeptu i prezbiterium podkreślają żelbetowe ramy konstrukcji, utworzone z pryzmatycznych narożnych filarów i nadproży, co odzwierciedla zasadę przestrzenną i koncepcję opartą na racjonalnych podstawach geometrycznych. Tak klasycznie ujęta geometryczna struktura rzutu świątyni w kształcie krzyża łacińskiego, połączona z konstrukcyjnym systemem szkieletowym, świadczy o tradycyjnym kierunku twórczości autora, który dla realizacji danego zamysłu artystycznego wykorzystuje także nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne. Otynkowane ściany transeptu i prezbiterium zdobią malowidła ścienne śląskiego malarza Paula Gebauera (1888–1951). Centralne malowidło z ekspresyjnie przedstawioną sceną Zmartwychwstania Chrystusa znajduje się na ścianie prezbiterium za ołtarzem głównym. Elementem łuku triumfalnego jest malowidło z Bogiem Ojcem zasiadającym na tronie, Synem i Duchem Święty (św. Trójca). Po ewangelicznej stronie transeptu widnieje wizerunek Marii jako Królowej Niebios, po stronie epistoły jest natomiast św. Jadwiga jako patronka Śląska oraz inni patroni ziem czeskich. Ołtarz główny zdobią reliefy śląskiej rzeźbiarki Heleny Scholz-Železné (1882–1974). Główne wejście zamyka dekoracyjna krata autorstwa Ludwiga Bluchy z Opawy, według projektu Bauera. Ściany przy wejściu zdobiły malowidła Adolfa Zdrazily (1868–1942), częstego współpracownika Bauera. Po wojnie zostały zamalowane i wciąż czekają na renowację. Kościół św. Jadwigi to jedno z najwybitniejszych dzieł Leopolda Bauera i jednocześnie jego ostatnia realizacja zamykająca skomplikowaną, ale niezwykle interesującą drogę twórczą. Świątynia ta, będąca doskonałym przykładem Gesamtkunstwerku, zamyka też ważny rozdział architektury i sztuki na terenie ówczesnego czechosłowackiego Śląska. Po aksamitnej rewolucji kościół, do tej pory wykorzystywany jako magazyn, został w 1990 roku wpisany na listę zabytków kultury. W kolejnych latach przeszedł renowację i 16 października 1993 roku, dokładnie w 750. rocznicę śmierci patronki Śląska, został uroczyście konsekrowany. Z urbanistycznego punktu widzenia już w latach 30. XX wieku w związku z budową kościoła rozpoczęto w jego otoczeniu stawianie domów mieszkalnych według planów opawskiego budowniczego Karla Kerna. Po II wojnie światowej, w latach 1947–1949, przestrzeń placu dopełniły trzy kwartały budynków w stylu późnego funkcjonalizmu według projektu architekta z Brna – Bohuslava Fuchsa. Całość zamknął zespół domów U Zlatého kříže w stylistyce socrealistycznej, zaprojektowany przez opawski oddział ostrawskiego biura projektowego Stavoprojekt.
MSt
